Lãnh đạo tiên phong (pioneering leadership) được xem là sự kết hợp giữa tinh thần đổi mới, tầm nhìn chiến lược và dũng khí hành động trong điều kiện bất định. Khái niệm này được hình thành và phát triển từ các trường phái lãnh đạo hiện đại, đặc biệt là lãnh đạo chuyển đổi (transformational leadership) của Burns (1978) và Bass (1985). Theo đó, nhà lãnh đạo không chỉ duy trì hệ thống hiện tại, mà còn truyền cảm hứng để thay đổi tư duy, giá trị và hành vi của tập thể nhằm đạt được mục tiêu cao hơn.
Bên cạnh đó, lý thuyết lãnh đạo đích thực (authentic leadership) nhấn mạnh rằng lãnh đạo tiên phong phải xuất phát từ sự tựnhận thức, tính chính trực và sự minh bạch trong hành động (George, 2003). Chính niềm tin vào giá trị nội tại giúp họ dám đưa ra những quyết định mang tính đột phá, ngay cả khi chưa có tiền lệ rõ ràng.
Ở góc độ đổi mới, lãnh đạo tiên phong có mối liên hệ chặt chẽ với lãnh đạo tầm nhìn (visionary leadership) và lãnh đạo đổi mới (innovation leadership) – hai hướng tiếp cận tập trung vào khả năng tạo ra và lan tỏa tầm nhìn mới, khuyến khích thử nghiệm và chấp nhận rủi ro có tính toán (Nanus, 1992; Oke et al., 2009).
Ngoài ra, lý thuyết lãnh đạo thích ứng (adaptive leadership) của Heifetz (1994) khẳng định vai trò tiên phong thể hiện ở khả năng dẫn dắt tổ chức thích ứng với những vấn đề phức tạp và chưa có lời giải sẵn, thay vì chỉ tuân thủ quy trình. Như vậy, người lãnh đạo tiên phong là người chủ động tạo ra thay đổi thích ứng với bối cảnh & vấn đề, định hình môi trường hoạt động mới và dẫn dắt người khác đi qua sự bất định.
2. Khung lý thuyết về doanh nhân dấn thân
Khái niệm doanh nhân dấn thân (entrepreneurial engagement) có thể được xem là sự mở rộng của lãnh đạo doanh nhân (entrepreneurial leadership) – nơi mà tinh thần đổi mới, chấp nhận rủi ro và tạo giá trị được đặt làm trung tâm (Gupta, MacMillan & Surie, 2004; Renko et al., 2015). Doanh nhân dấn thân không chỉ tìm kiếm cơ hội kinh doanh mà còn tích cực hành động, chịu trách nhiệm và kiên định với sứ mệnh tạo giá trị.
Theo thuyết kiến tạo hiệu quả (effectuation theory) của Sarasvathy (2001), doanh nhân không chờ đợi điều kiện hoàn hảo mà khởi đầu từ nguồn lực sẵn có, thử nghiệm, học hỏi và điều chỉnh để dần tạo ra kết quả. Đây chính là biểu hiện điển hình của “dấn thân” – hành động táo bạo giữa bất định, không sợ sai, sẵn sàng điều chỉnh và học qua thực tiễn.
Trong khi đó, doanh nhân xã hội (social entrepreneurship) được Dees (1998) định nghĩa là người “nhìn nhận và khai thác cơ hội để tạo ra giá trị xã hội”, đồng thời kết hợp tư duy doanh nghiệp với trách nhiệm công dân. Khía cạnh này cho thấy tinh thần dấn thân không chỉ là sự liều lĩnh kinh doanh mà còn là sự gắn bó với cộng đồng và sứ mệnh phát triển bền vững.
Từ góc nhìn đạo đức và phát triển bền vững, lãnh đạo có trách nhiệm (responsible leadership) nhấn mạnh vai trò của người lãnh đạo – doanh nhân trong việc cân bằng lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường (Maak & Pless, 2006). Như vậy, “dấn thân” không chỉ là hành động, mà còn là cam kết đạo đức, thể hiện qua trách nhiệm với con người, tổ chức và tương lai.
Hai khái niệm lãnh đạo tiên phong và doanh nhân dấn thân có mối liên hệ nội sinh và bổ trợ lẫn nhau. Lãnh đạo tiên phong tạo ra hướng đi và cảm hứng, còn doanh nhân dấn thân hiện thực hóa và duy trì tầm nhìn ấy bằng hành động cụ thể.
Về mặt lý thuyết, cả hai đều dựa trên tinh thần đổi mới (innovation), tính can đảm đạo đức (moral courage), và trách nhiệm xã hội (social responsibility). Trong bối cảnh chuyển đổi, đặc biệt là kỷ nguyên chuyển đổi số và phát triển bền vững, lãnh đạo tiên phong là người định hình xu hướng và giá trị mới, còn doanh nhân dấn thân là người “đem tầm nhìn xuống mặt đất” – hành động kiên định để tạo tác động thật sự (Kuratko, Morris & Schindehutte, 2015).
Ngoài ra, cả hai cùng chia sẻ tư duy học hỏi thích ứng (learning agility) – yếu tố cốt lõi giúp họ tồn tại và phát triển trong môi trường VUCA (Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity). Lãnh đạo tiên phong khơi dậy tinh thần thay đổi, còn doanh nhân dấn thân biến thay đổi thành giải pháp, mô hình và giá trị cụ thể.
Vì vậy, có thể xem “tinh thần tiên phong – hành động dấn thân” như hai mặt của một đồng xu: một bên là tầm nhìn chiến lược, một bên là năng lực thực thi can đảm. Khi hội tụ, chúng tạo ra năng lượng lãnh đạo kiểu mới – vừa định hướng, vừa kiến tạo, vừa lan tỏa giá trị cho cộng đồng.
4. Ý nghĩa trong bối cảnh chuyển đổi hiện nay
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và biến động xã hội, các tổ chức và doanh nghiệp Việt Nam đang cần nhiều hơn những nhà lãnh đạo tiên phong – doanh nhân dấn thân:
Đây không chỉ là yêu cầu về năng lực lãnh đạo, mà còn là phẩm chất của công dân toàn cầu có trách nhiệm, hướng đến phát triển bền vững (UN, 2015). Sự kết hợp giữa hai phẩm chất này sẽ giúp hình thành hệ sinh thái lãnh đạo – doanh nhân mới: lấy tri thức làm nền tảng, lấy đổi mới làm động lực, và lấy giá trị xã hội làm đích đến.
“Lãnh đạo tiên phong” và “doanh nhân dấn thân” là hai trụ cột tinh thần của kỷ nguyên chuyển đổi – nơi tầm nhìn và hành động, tư duy và đạo đức, cá nhân và cộng đồng hòa quyện trong cùng một sứ mệnh: kiến tạo tương lai bền vững và có ý nghĩa.
Để phát triển thế hệ lãnh đạo – doanh nhân kiểu mới, cần thúc đẩy giáo dục lãnh đạo mang tính chuyển đổi, nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm xã hội, và tạo môi trường khuyến khích thử nghiệm, đổi mới và học hỏi không ngừng.
Tài liệu tham khảo
Bass, B. M. (1985). Leadership and performance beyond expectations. New York: Free Press.
Burns, J. M. (1978). Leadership. New York: Harper & Row.
Dees, J. G. (1998). The meaning of social entrepreneurship. Stanford University: Center for Social Innovation.
George, B. (2003). Authentic leadership: Rediscovering the secrets to creating lasting value. San Francisco: Jossey-Bass.
Gupta, V., MacMillan, I. C., & Surie, G. (2004). Entrepreneurial leadership: Developing and measuring a cross‐cultural construct. Journal of Business Venturing, 19(2), 241–260.
Heifetz, R. A. (1994). Leadership without easy answers. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Kuratko, D. F., Morris, M. H., & Schindehutte, M. (2015). Understanding the dynamics of entrepreneurship through framework approaches. Small Business Economics, 45(1), 1–13.
Maak, T., & Pless, N. M. (2006). Responsible leadership in a stakeholder society – A relational perspective. Journal of Business Ethics, 66(1), 99–115.
Nanus, B. (1992). Visionary leadership: Creating a compelling sense of direction for your organization. San Francisco: Jossey-Bass.
Oke, A., Munshi, N., & Walumbwa, F. O. (2009). The influence of leadership on innovation processes and activities. Organizational Dynamics, 38(1), 64–72.
Renko, M., El Tarabishy, A., Carsrud, A. L., & Brännback, M. (2015). Understanding and measuring entrepreneurial leadership style. Journal of Small Business Management, 53(1), 54–74.
Sarasvathy, S. D. (2001). Causation and effectuation: Toward a theoretical shift from economic inevitability to entrepreneurial contingency. Academy of Management Review, 26(2), 243–263.
United Nations (UN). (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development. New York: UN Publishing.
